حق و مصلحت

مجموعه‌ی حاضر جستارها و نوشتارهایی را دربردارد که در ده سال گذشته، پس از انتشار جلد نخست حق و مصلحت، به تدریج شکل گرفته و عمدتاً منتشر شده‎اند. مباحث این مجموعه پیرامون سه محور قانون، حق و ارزش می‎گردند. قانون ستون فقرات نظام حقوقی است. از این رو، فهم چیستی نظام حقوقی وابسته به درک ماهیت قانون است. چنین فهمی به شکل منفرد و جزئی میسر نیست. به دیگر سخن، به نظر می‎رسد درک دقیق‎تر قانون از رهگذر فهم آن در نسبت متقابل با مفاهیم و نظام‎های هنجاری مجاور به‎دست آید. همچنین، مفاهیم و نظام‎های هنجاری در ربط و نسبت با واقعیات موجود در «جهان ممکن» مشترک با خود قرار دارند. مجموعه‎ی عناصر یادشده زمینه‎ی بروز نظریه‎ی «واقع‎گرایی انتقادی حقوقی» را فراهم می‎آورد، نظریه‎ای که در پی تبیین مفهوم و مبنای قانون در نقطه‎ای میان عدالت و واقعیت است. مفهوم حق، در معنای مدرن، مفهومی نو در جغرافیای فکر و نظام هنجاری است. درک این مفهوم البته در گرو شناخت عناصر گوناگون فلسفه‎ی حق است. این عناصر ناگزیر در نسبتی هم‎گرا با یکدیگر قرار دارند. فلسفه‎ی یادشده به‎نوبه‎ی خود جزئی از نظریه‎ی عدالت است. حقوق و حق، از نگاهی دیگر، از مصادیق ارزش هستند. از این رو، لازم است پابه‎پای بحث از قانون و حق به مقسم آن‎ها، ارزش، نیز پرداخته شود. فلسفه‎ها و نظریه‎های متقن و استوار در حوزه‎های هنجاری، ازجمله در دو گستره‎ی پیش‎گفته، در گرو اتخاذ موضع نسبت در خصوص «ارزش» است.
محمد راسخ دانشیار فلسفه‎ی حقوق و حقوق عمومی در دانشگاه شهید بهشتی است