داستایفسکی جدال شک و ایمان

نیچه می‎گوید: «آن کس با هیولاها پنجه در می‎افکند، باید به هوش باشد که مبادا خود هیولا شود، و آنگاه که زمانی دراز چشم به مغاک می‎دوزی، مغاک نیز چشم به روی روحت می‎‏گشاید.» در زندان اومسک داستایفسکی چهار سال با رانده‎شدگانی زیست که از قراردادها و رسوم اجتماعی عادی معاف بودند، موجوداتی که به هستی حیوانی بازگشته بودند، او به مغاکی چشم دوخته بود که در آن عنصر خام شهوت مجرد بشری می‎جوشید، و مغاک داخل در روح او می‎شد. او شاید خود هنگامی که پا به زندان گذاشت انسانی غیرعادی بود، در آنجا او آموخت که خود را با جهانی غیرعادی وفق دهد، و هنگامی که سر برآورد نگاه کج و معوجش نمی‎توانست به کانونی دیگر دوخته شود. انسان‎های عادی در رمان‎های داستایفسکی همان‎قدر نادرند که در محوطۀ زندان. جهان او جهان جنایتکاران و قدیسان، هیولاهای رذیلت یا فضیلت بود. داستایفسکی سی‎وسه ساله بود که آهنگر زندان غل و زنجیر از پایش گشود تا بار دیگر قدم به جهان انسان‎های آزاد بگذارد، اما این جهانی بود که به واسطۀ دوره‏ای که او از سر گذرانده بود برای همیشه چهره عوض کرده بود. سال‎های رشد به پایان رسیده بود، امّا هنوز سال‎های طولانی تب و هیجان باید طی می‎شد تا سرانجام نبوغ وی بیان هنری‏اش را دربارۀ مسائل خیر و شر که روحش را در سایۀ تاریک زندان می‎خوردند پیدا کند.