درباره شر

تبیین مسئله‎ی شر مختص نظام‎های فکری الاهیاتی نیست. شر مسئله‎ای است که، دیر یا زود، گریبان هر نوع تفکر یا فلسفه‎ای را می‎گیرد که می‎کوشد به زندگی این‎جهانی بپردازد بدون آن که چیزی را در ورای این زندگی در نظر بگیرد. نکته این است که در نظام‎های فکری ناالاهیاتی نیز تبیین مسئله‎ی شر با دشواری‎های خاص خود همراه است. آیا انسان‎ها ذاتاً شرورند یا نظام اجتماعی – اقتصادی است که آن‎ها را به شرارت وامی‎دارد؟ آیا می‎توان انسانی را پروراند که خالی از شرهای اخلاقی باشد؟ آیا انسان می‎تواند با ابزار علم و فناوری از شرهای طبیعی اجتناب کند یا بر آن‎ها غلبه‎ی تام داشته باشد؟ و پرسش بنیادی‎تر این که در جهانی که در آن خداوند جایی ندارد، آیا اساساً می‎توان از چیزی به نام شر یا خیر سخن گفت؟ و در مرکز همه‎ی این‎ها مفهوم «اخلاق» قرار دارد. از کانت و هگل تا مارکس و نیچه تا باتای و بدیو پاسخ‎ها تفاوت‎هایی مهم با هم دارند. اگر اصول اخلاقی جهان‎شمول و قاطع (اراده‎ی خیر) راه‎حل کانت برای مسئله‎ی شر است، مارکس و نیچه اساساً خود اخلاق (یا خودش یا شکل واقعا موجودش) را شکلی از شر می‎پندارند:« رویکردهای مارکس و نیچه به اخلاق تلاش در تعیین نقشی است که اخلاق عملاً در زندگی انسانی ایفا می‎کند و نیز ارزیابی خود ارزش‎های اخلاقی برحسب شیوه‎ای که آن‎ها به تحول امکانات نااخلاقی انسان مدد می‎رسانند یا مانع آن تحول می‎شوند.» در واقع می‎شود گفت که مارکس و نیچه بر دروازه‎ای ایستاده‎اند که در ورای آن، با بی‎اهمیت شدن تفکر درباره‎ی امر اخلاقی به معنای دینی آن، شر نیز اهمیت خود را از دست می‎دهد.