دفترچه خاطرات و فراموشی

پاره‎ای فکرها جامعه و جهان را تغییر می‎دهند و برخی تغییرها در جامعه و جهان سبب می‎شوند که فکر فرد دگرگون شود.
اما فکر همۀ افراد همزمان تغییر نمی‌کند و تحول در فکر فرد لزوماً به این معنی نیست که او ناگهان از فکر پیشین دست شسته و به عقیده‎ای یکسر جدید گرویده باشد. فرهنگ جامعه برآیندی است از عقاید ناهمخوانِ مربوط به دوره‎های مختلف و آمیزه‎ای است از فکرهای نامتناجس در ذهن بسیاری افراد. چه بسیار آدم‎ها که همچنان با یک نوع فکر می‌‎اندیشند و با نوع دیگری از فکر عمل می‌کنند.
تغییر فکر فرد نیز همواره داوطلبانه و همراه با رضایت نیست. آیا انسان ابتدا می‎اندیشد، سپس تصمیم می‎گیرد و دست به عمل می‎زند؛ یا در شرایطی ناخواسته قرار می‎گیرد و ناچار از رفتارهایی می‌شود، و سپس برای خلاص شدن از ناسازگاریِ ذهن و واقعیت، و رهایی از تضاد دردناک عقیده و احساس و عمل، فکر خویش را به گونه‌ای تنظیم می‎کند که با شرایط بیرونی تطابق یابد؟
این کتاب مشاهداتی است در تضاد میان پاره‎ای احساس‎ها، گفتارها و رفتارها که ریشه در فکرهای ناهمگن دارند: از جمله، در نگاه به گذشته و دریغ خوردن بر روزگار از دست‌رفته؛ در ارزش‌گذاری بر آثار هنری بر پایۀ معیارهای ذاتاً متفاوت با یکدیگر؛ در توجه به مسائل زندۀ اجتماعی از نظرگاهی اساساً نامربوط به شرایط موجود؛ در تشویق ارتقای طبقاتی در عین بی‌اعتمادی به کسانی که توانسته‌اند از نردبان ترقی بالا بروند؛ و در ستایش پرشورِ درگذشتگانی که کمتر کسی اطمینان دارد جایشان در صدر بهشت باشد.